Plant Information Dashboard

Zingiber officinale - Ārdraka

IIIF Manifest (JSON)
Plant QR Code
Scan to view this plant on mobile.
Download QR Code
Scientific Profile
Scientific Name Zingiber officinale Rosc.
Family Name Zingiberaceae
Substance Origin Plant | Audbhida/udbhija
Vernacular Names
Assamese

, Adasuth, Aadar shuth

Bengali

Sunthi

English

Ginger, Ginger root

Gujarati

Sundh, Sunth, Suntha

Hindi

Sonth

Kannada

Sunthi

Malyalam

Chukku

Marathi

Sunth

Oriya

Sunthi

Punjabi

Sund

Sanskrit

Ausadha, Mahausadha, Nagara, Viśvā, Vishwabheshaja, Vishvaushadha, Shringavera

Tamil

Sukku, Chukku

Telugu

Sunthi, Sunti

Urdu

Sonth, Zanjabeel

Relational Concept Map

Click a category such as Gana to open its related data. Click it again to collapse the data.

🌱 Plant Information

Etymology


Sanskrit Synonym Sanskrit (Diacritical) Reference Etymology (Sanskrit) English Meaning
शुण्ठीŚuṇṭhīशुण्ठति हन्ति कफं वातञ्चेति, ‘शुठि प्रतिघाते’ ।
अवाक्छत्रम्Avākchatramआवाक् अधस्तले छत्राकाराणि पत्राण्यस्य । ‘महीच्छत्रकम्’ (म०नि०)- अपि तदर्थकमेव ।
अहिच्छात्रकम्Ahicchātrakam‘महीच्छत्रकम्’ इत्येतस्य पाठान्तरम् । सर्पफणाकारपुष्पमस्याः ।
उत्कटम्Utkaṭamतीक्ष्णम् ।
ऊषणम्Ūṣaṇamदाहकारि ।
कटुKaṭuकटुरसम् ।
कटुग्रन्थिKaṭugranthiकट्वः ग्रन्थयो मूलेऽस्य ।
कटुभद्रम्Kaṭubhadramकटुभेषजेषु भद्रं हितकारि ।
कफारिःKaphāriḥकफनाशकः ।
नागरम्Nāgaramनगरे प्राप्यम्, वाणिजामापणेषु बहुशो लभ्यते; अथवा-नागरं श्रेष्ठम् ।
महौषधम्Mahauṣadhamमहच्च तदौषधम्, प्रकृष्टकर्मकर्तृत्वात् ।
विश्वभेषजम्Viśvabheṣajamविश्वेषां व्याधीनां निवारकम्; अथवा-विश्वप्रसिद्धं भेषजं, सुलभत्वात् गुणकारित्वाच्च ।
विश्वाViśvāआशु प्रविशति शरीरं तैक्ष्णादिति, ‘विश प्रवेशने’ ।
शृङ्गवेरम्Śṛṅgaveramशृङ्गाकारो वेरः कन्दोऽस्य ।
शोषणम्Śoṣaṇamशोषयत्यब्धातुमिति ।
सौपर्णम्Sauparṇamशोभनानि पर्णान्यस्य; अथवा-सुपर्णस्य गरुडस्येदम्, विषघ्नत्वात् ।

Classifications


Name उपयोगी हिस्सा(हिन्दी) Part Used(Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Rhizome/ bulb/ root tuberकन्दKanda

Name गण(हिन्दी) Gana(Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
त्रिकटुकTrikaṭukaTrikatuka
पिप्पल्यादिगणPippalyādigaṇaPippalyadigana

Name महाकषाय (हिन्दी) Mahakashaya(Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Arshoghna Mahakashayaअर्शोघ्न महाकषायArśoghna mahākaṣāya
Dipaniya Mahakashayaदीपनीय महाकषायDīpanīya mahākaṣāya
Shulaprashamana Mahakashayaशूलप्रशमन महाकषायŚūlapraśamana mahākaṣāya
Triptighna Mahakashayaतृप्तिघ्न महाकषायTṛptighna mahākaṣāya
Trishnanigrahana Mahakashayaतृष्णानिग्रहण महाकषायTṛṣṇānigrahaṇa mahākaṣāya

Name वर्ग(हिन्दी) Varga(Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Oshadhivargaओषधिवर्गOṣadhivarga
Haritakyadivargaहरीतक्यादिवर्गHarītakyādivarga
Pippalyadivargaपिप्पल्यादिवर्गPippalyādivarga
Shatapushpadivargaशतपुष्पादिवर्गŚatapuṣpādivarga
Shunthyadivargaशुण्ठ्यादिवर्गŚuṇṭhyādivarga

Properties


Name रस (हिन्दी) Rasa (Diacritical) Title (Ref. Book) Author (Ref. Book) Publisher (Ref. Book) Reference Remarks
Katu/Ushana कटु/उषण Kaṭu/Uṣaṇa

Name गुण(हिन्दी) Guna(Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Laghu/ AguruलघुLaghu
Snigdhaस्निग्धSnigdha

Name विर्य (हिन्दी) Virya (Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Ushna Virya उष्ण वीर्य Uṣṇa vīrya

Name विपाक (हिन्दी) Vipaka(Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Madhura vipaka Madhura vipākaमधुर विपाक

Name कर्म (हिन्दी) Karma (Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Shothahara/ Shophaghna/ Shothaghna/ Shvayathuharaशोथहर/ शोफघ्न/शोथघ्न/ श्वयथुहरśothahara/ śophaghna/śothaghna/ śvayathuhara
Triptikarakaतृप्तिकारकtṛptikāraka
Vatashamakaवातशामकvātaśāmaka
Vedanasthapanaवेदनास्थापनvedanāsthāpana
Arshoghnaअर्शोघ्नarśoghna
Dipanaदीपनdīpana
Pachanaपाचनpācana
Shulaprashamana/ Shulaghna/ Shulaghni/ Shulahara/ Shulanashini/ Shulaprashamanaशूलप्रशमन/ शुलघ्न/ शुलघ्नी/शुलहर/ शुलनाशिनी/ शूलप्रशमनśūlapraśamana/ śulaghna/ śulaghnī/śulahara/ śulan
Vatanulomanaवातानुलोमनvātānulomana
Shvasaharaश्वासहरśvāsahara
Vrishyaवृष्यvṛṣya
Jvaraharaज्वरहरjvarahara
Amadoshahara/ Amanashana/ Amapachana/ Amadoshanashakaआमदोषहर/ आमनाशन/ आमपाचन/ आमदोषनाशकāmadoṣahara/ āmanāśana/ āmapācana/ āmadoṣanāśaka

Name दोषकर्म (हिन्दी) Doshakarma (Diacritical) Title (Ref. Book) Reference Remarks
KaphaVatahara/KaphaVatashamana/ KaphaVstasaṃshamanaकफवातहर/ कफवातशमन/ कफवातसंशमनKaphaVātahara/KaphaVātaśamana/ KaphaVātasaṃśamana

Usage


Name Dosage(Form) Dosage(Reference) Title (Ref. Book) Reference Remarks
Trikatu ChurnaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 7:14
Shothari ManduraManduraAyurvedic Formulary of India (AFI), Part II, 15:3
Saubhagyashunthi/ Saubhagyashunthi PakaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:30
SarasvatarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:36
Samasharkara ChurnaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part III, 6:60
Panchasama ChurnaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 7:22
Panchakola ChurnaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part II, 7:10
KalyanavalehaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part II, 3:4
Eranda PakaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part II, 3:3
Ardraka Khanda AvalehaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part II, 3:2
AmritarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:2
AbhayarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:1
AshokarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:5
AshvagandhadyarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:6
DevadarvarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:19
VidangarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:34
RohitakarishtaArishtaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:31
Kumaryasava (A)AsavaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:12
PunarnavasavaAsavaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:23
LohasavaAsavaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:32
VasakasavaAsavaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 1:33
KantakaryavalehaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:4
GudapippaliAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:8
Chitraka HaritakiAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:10
KutajavalehaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:6
Danti HaritakiAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:13
Dashamula HaritakiAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:14
Guduchyadi ModakaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:9
DrakshavalehaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:15
Madhusnuhi RasayanaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:19
Puga Khanda/ Supari PakaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:17
Laghu Chinchadika LehyaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:25
Shiva GutikaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:28
HaridrakhandaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:31
Ashtavarga Kvatha ChurnaKvatha Churna/Kashaya ChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 4:3
Chaturbhadra Kvatha ChurnaKvatha Churna/Kashaya ChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 4:6
Dashamula Katutraya Kvatha ChurnaKvatha Churna/Kashaya ChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 4:9
Bilvadi LehaAvaleha/Leha/PakaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 3:18
Punarnavashtaka Kvatha ChurnaKvatha Churna/Kashaya ChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 4:22
Saptavimshatika GugguluGugguluAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 5:11
Vyoshadi GugguluGugguluAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 5:9
Yogaraja GugguluGugguluAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 5:7
Amritaprasha GhritaGhritaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 6:2
Eladi GhritaGhritaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 6:6
Indukanta GhritaGhritaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 6:5
Triphala GhritaGhritaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 6:14
Bhallataka RasayanaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 7:26
Hingvadi ChurnaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 7:38
Narayana ChurnaChurnaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 7:19
Shankha VatiGutika/Vati/GulikaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 12:32
Chitrakadi GutikaGutika/Vati/GulikaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 12:11
Tribhuvanakirti RasaRasa YogaAyurvedic Formulary of India (AFI), Part I, 20:20

Name Title (Ref. Book) Reference Remarks
Kāsa
ādhmānam
Agnimāndya
ajīrṇam
āmavātaḥ
Arśa
aruciḥ
chardiḥ
hikkā (hidhmā)
hriddaurblya
koṭhaḥ
Pratishyay
Sandhisotha
shlipad
Śotha
Svasa
Udarshool
daurbalyam

Dose


Name Title (Ref. Book) Reference Remarks
Powder/churna-1-2gm
svarasa/juice-5-10ml

Pharmacopoeial Status


Name Title (Ref. Book) Reference Remarks
The Ayurvedic Pharmacopoeia of india, Part-I, Vol.-I, Pg. No.-103 (Dried Rhizome)
The Ayurvedic Pharmacopoeia of india, Part-I, Vol.-II, Pg. No.-12 (Fresh Rhizome)
Classical Verses Related to Therapeutic Indications
98 verses
Vyadhi / Diseases Context / Formulation Shloka / Verse Reference
सन्निपातज्वर आर्द्रकनिष्ठीवनम् आर्द्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं कटुकत्रयम्॥ आकण्ठाद् धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुन: पुन:॥ (भा. प्र. चि. १. ५५४-५७)
प्रतिश्याय निषेव्यमाणं पयसार्द्रकं वा संपाचयेदिक्षुविकारयोगै:॥ (सु. उ. २४. १९)
श्वास कास आर्द्रकस्य् रसं नीत्वा मधुना च पिबेत् सुधी:। कासे श्वासे प्रतिश्याये ज्वरे श्र्लेष्मसमुद्भव्॥ (हा. सं. ३. १२. ३८)
श्वास कास स्वरसं श्रॄडबेरस्य माक्षिमेण समन्वितम्॥ पाययेच्छवास्कासघ्नं प्रतिश्यायकफापहम्॥ (वृ. मा. ११. १०; भा. प्र. चि. १४. ३१)
जलदोष सहार्द्रकयवक्षारौ पीत्वा कोष्णेन वारिणा॥ नानादेशसमुद्भूतं वारिदोषमपोहति॥ (भा. प्र. चि. १. ८३८)
अग्निमान्द्य समधुक्तार्द्रकमात्रा मन्दे वह्नौ (अ. ह्र. उ. ४०. ५५)
अग्निमान्द्य भोजनाग्रे सदापथ्यं लवणार्द्रकभक्षणम्॥ अग्निसंदीपनं ह्रघं जिह्राकण्ठविशोधनम्॥ (वृमा ६. ९)
अग्निमान्द्य निम्बूकनीरार्द्रमहौषधस्य कल्क: सितातन्दुलिकाप्रणीत:। त्रिजातकक्षेपविशेषह्रघो रोचिष्णुरग्निं द्विगुणीकरोती॥ (सि. भे. ४. २६०)
अतिसार कृत्वालवालं सुदृढं पिष्टैर्वामलकैर्भिषक। आर्द्रकस्वरसेनाशु पूरयेन्नाभिमण्डलम्॥ नदीवेगोपमं घोरमतीसारं निरोधयेत्॥ (च.द. ३. ३६- ३७)
अरुची अरुची तु श्रृंगवरेजरसकै: सोष्णै: ससिन्धुजै: कवल:॥ (भा. प्र. चि. १ ८५१)
अर्श कफजेषु श्रॄडवेरकुलत्थोपयोग:। (सु. चि. ६. १६)
शोथ प्रयोजयेदार्द्रकनागरं वा तुल्यं गुडेनार्धपलभिवृद्ध्या। मात्रा परं पञ्च पलानि मांसं जीर्णे पयो यूषरसाश्र्च भक्तम्॥ गुल्मोदरार्श:श्वयथुप्रमेहान् श्वासप्रतिश्यालसकाविषाकान्। सकामलाशोषमनोविकारान् कासं कफं चैव जयेत् प्रयोग:॥ (च. चि. १२. ४७-४८; अ. ह्र. चि. १७- ६-७)
शोथ रसस्तथैवार्द्रकनागरस्य पेयोऽथ जीर्णे पयसाऽन्नमघात्॥ ………………………हन्यात् त्रिदोषं श्वयथुं प्रसह्य॥ (च. चि. १२ ४९)
शोथ तुल्यगुडं श्रृडवेरवा॥ (सु. चि. २३ १२)
शोथ आर्द्रकघृतम् घृतमार्द्रकनागरस्य कल्कस्वरसाभ्यां पयसा च साधयित्वा। श्वयथुक्षवथुदराग्निसादैरभिभूतोऽपि पिबन् भवत्यरोग:॥ (अ. ह्र. चि. १७. ८)
शोथ आर्द्रकस्य रस: पीत: पुराणगुडमिश्रित: अजाक्षीराशिन: शीघ्रं सर्वशोथहरो भवेत्॥ (वृ. मा. ३९ ७)
शोथ गुडार्द्रकं वा गुडनागरं वा गुडाभयां वा गुडपिप्पली वा। कर्षाभिवृद्दया त्रिपलप्रमाणं खादेन्नर: पक्षमथापि मासम। शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगान सश्वासकासारुचिपीनसादीन। जीर्णज्वरार्शोग्रहणीविकारान् हन्यत्तथाऽन्यान् कफवातरोगान्॥ (वृ. मा. ३९. १३)
उदर श्रॄड्गबेरार्द्रकरस: पाने क्षीरसमो हित:॥ तैलं रसेन तेनैव सिद्दं दशगुणेन वा। (च. चि. १३. १५३)
उदर श्रृडबेररसविपक्वं क्षीरमासेवेत्॥ (सु. चि. १४. १०)
मूर्च्छा आर्द्रकस्य रसैर्नस्यं मूर्च्छायामाचरेन्नर:॥ (भा. प्र. चि. १. ८४९)
मूर्च्छा ………………………………गुडार्द्रकं प्रात:॥ सप्ताहात् पथ्यभुजो मदमूर्च्छाकामलोन्मादान्॥ (बं से. मदात्यय ४६)
वातविकार तैलं घृतं वार्द्रकमातुलुंग्यो: रसं सचुक्रं सगुड पिबेद वा। कट्यूरुपृष्ठत्रिकशूलगुल्ममगृध्रस्युदावर्तहर: प्रदिष्ट:॥ (वृ. मा. २२. ५२)
वातविकार प्रातरत्थाय यलेन तैलमात्रासमन्वितम्। पिबेद् वृषणवातघ्नमर्द्रकस्वरसं बुध:॥ (बं से. वातव्याधि ५६)
वातविकार आर्द्रकस्वरस: क्षौद्रयुक्तो वृषणवातनुत। श्वासकासारुचीर्हन्ति प्रतिश्यायं व्यपोहति॥ (शा. सं. २.१. १३)
शीतपित्त आर्द्रकस्य रस: पेय: पुराणगुडसंयुत:। शीतपित्तापह: श्रेष्ठो बह्रिमान्घविनाशन:॥ (भा. प्र. चि. ५५. ११)
शीतपित्त आर्द्रकखण्डम् (भा. प्र. चि. ५५. १६-२१)
कर्णशूल कर्णशूले तु श्रृंगवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दघात॥ (सु. चि. ५. २४)
कर्णशूल श्रृंगवेररस: क्षौद्रं सैन्धव् तैलमेव च। कदुष्णं कर्णयोर्देयमेतद वा वेदनापहम्॥ (सु. उ. २१. १८; वृ. मा. ५९. २)
ज्वर सनागरं समृद्वीकं सघृतक्षौद्रशर्करम्॥ श्रृतं पय: सखर्जूरं पिपासाज्वरनाशनम्॥ (च. चि. ३. २३७)
ज्वर सृष्टविट् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्॥ (अ. ह्र. चि. १. २७)
जलदोषजज्वर अरुचिमनलमान्धं पीनससश्वासकासानुदरमुदकदोशानाशु हन्यादशेषान्॥ जनयति तनुकान्ति चित्तनेत्रप्रसादं पलपरिमितशुण्ठीक्षौद्रसिद्द: कषाय:॥ (भा. प्र. चि. १. ८३१)
जलदोषजज्वर भोजनाग्रे नरैर्भुक्तं शुण्ठयजाज्यभ्योत्थितम्॥ कल्कं तु सेवितं नित्यं नानादेशोद्भवं जलम्॥ (भा. प्र. चि. १. ८३७)
विषमज्वर महाबलामूलमहौषधाभ्य क्वाथो निहन्याद् विष्मज्वरं हि। शीतं सकम्पं परिदाहयुक्तं विनाशयेद् अद्वित्रिदिनप्रयोगात॥ (भा. प्र. चि. १. ७५०)
विषमज्वर शुण्ठ्यजाजी गुडं पिष्टं पीतमुष्णेन वारिणा। जीर्णमघेन तक्रेण तीव्रं शीतज्वरं जयेत्॥ (भा. प्र चि. १. ७५६)
अतिसार वचाप्रतिविषाभ्यां वा मुस्तपर्पटकेन वा। ह्रीबेरश्रृडबेराभ्यां पक्वं वा पाययेज्जलम्। (च. चि. १९. २२)
अतिसार कल्कं पिबेदशिशिरेण जलेन शुण्ठीमेकां तथा कफकॄतामयुतातिसारे॥ (क. का. ९. १४)
अतिसार अल्पाल्पल्पं समलं निर्विडवा सप्रवाहिकम्॥ दधितैलघृतक्षीरै: स शुण्ठी सगुडां पिबेत्॥ (अ. ह्र. चि. ९. १७)
अतिसार चूर्ण किञ्चिद घॄताभ्यक्तं शुण्ठया एरण्डजैर्दलै:। वेष्टितं पुटपाकेन विपचेन मन्दवह्रिता। तत उद्घृत्व तच्चूर्ण ग्राह्यं प्रात: सितासमम्॥ तेन यान्ति श्मं पीडा आमातीसारसंभवा:॥ (शा. सं २. १. ३८. ३९)
अतिसार एरण्डससंपिष्टं पक्वमामञ्च नागरम्॥ आमातिसारशूलघ्नं पाचनं दीपनं परम्॥ (भा. प्र. चि. २. २२)
अग्निमान्घ अजीर्ण समयवशूकमहौषधचूर्ण लीढं घृतेन गोसर्गे कुरुते क्षुधां सुखोदकपीतं विश्वौढञ्चेकम्॥ (च. द. ६. ३)
अग्निमान्घ अजीर्ण गुडेन शुण्ठीमथवोपकुल्वां पथ्वां तृतीयामथ् दाडिमं वा। आमेष्वजीर्णेषु गुदामयेषु वर्चोविबन्धेषु च् अनित्यमघात्॥ (वृ. म् ६. १३)
अग्निमान्घ अजीर्ण भवेदजीर्ण प्रति यस्य शंका स्निधस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले॥ पूर्व सशुण्ठीमभयामशंको भुञ्जीत संप्राश्य हितं हिताशी। (वृ. मा. ६. २४)
अग्निमान्घ अजीर्ण हरीतकी तथा शुण्ठी भक्ष्यमाणा गुडेन च। सैन्धवेन युता वा स्यात् सातत्येनाग्निदीपनी॥ (भा. प्र. चि. ६. ३४)
अग्निमान्घ अजीर्ण अर्धावशिष्टं जलामाढकार्ध महौषधं केवलमेव पीतम्॥ प्रदीपयेज्जाठरपावकं द्राक् तद्दीप्तिकृद्दि: कुमुतान्यभेषजै:॥ (वै. म. ६. ३५)
अग्निमान्घ अजीर्ण अरुचिमनलमान्धं पीनसश्वासकासानुदरमुदकदोषानाशु हन्यादशेषान्। जनयति तनुकान्तिं चित्तनेत्रप्रसादं पलपरिमितशुण्ठीक्षौद्रसिद्द: कषाय:॥ (भा. प्र. चि. १. ८३१)
ग्रहणीविकार नागराघं चूर्णम् (च. चि. १५. १२९-३१)
ग्रहणीविकार नागरातिविषामुस्ताक्वाथ: स्यादामपाचन:॥ मुस्तान्तकल्क: पथ्या वा नागरं चौष्णावारिणा॥ (च. चि. १५. १८; अ ह्र. चि. १०. ८; वृ, मा. ४. १२)
ग्रहणीविकार शुण्ठीघृतम्॥ (वृ. मा. ४. ३६-३७)
ग्रहणीविकार अतिसरसंहरणमग्निहितं ग्रहणीविकारगुदकीलहरम्॥ जठरार्तिशोफगररुक्शमनं सुमहौषधं जयति तक्रयुतम्॥ (ग. नि. २. ३. ६६)
ग्रहणीविकार पीतो मसूरयूषेण कल्क: शुण्ठीशलादुज:। जयेत् संग्रहणी तद्वत तक्रेण बृहतीभव:। (शा. सं २. ५. २८)
अर्श कण्टकायां श्रृतं वापि श्रृतं नागरधान्यकै:। अनुपानं भिषग् दघाद् वातवर्चोऽनुलोमनम्॥ (च. चि. १४. १२९)
अर्श सनागरं चित्रकं वा शीघुयुक्तं प्रयोजयेत्॥ (च. चि. १४. ६८)
अर्श सनागरारुष्करवृद्ददारकं गुडेन यो मोदकमत्त्युदारकम्॥ अशेषदुर्नामकरोगदारकं करोति वृद्दं सहसैव दारकम्॥ (वृ. मा. ५. ४७)
अर्श आमेषु सगुडां शुण्ठीमजीर्णे गुडपिप्पलीम्॥ कृच्छ्रे जीरगुडं दघादर्श: सु सगुडाभयाम्॥ (शा. सं. २. ७. २४)
अर्श सितासिताविष्वभवौ चूर्णौ पथ्यारज: समौ॥ गुडावलीढौ गुदजान् हत: श्र्लेष्मरुदभवान्॥ (वै. म. ५. १)
अम्लपित्त कफपित्तवमीकण्डूज्वरविस्फोटदाहहा। पाचनो दीपन: क्वाथ: श्रृड्गवेरपटोलयो:॥ (वृ. मा. ५. ३. ६)
शुल विश्वमेरण्डजं मूलं क्वाथयित्वा जलं पिबेत्॥ हिंगुसौवर्चलोपेतं सघ: शूल निवारणम्॥ (वृ. मा. २६. ७; बं. से. शूल. १६)
शुल नागरतिलगुडकल्कं पयसा संसाध्य य: पुमान्घात्। उग्रं परिणतिशूलं तस्यापैतीह सप्तरात्रेण॥ (वृ. मा. २७. ४)
शुल विश्वैरण्डवक्वाथ: सघ्: शूलनिवारण:॥ तद्वदिन्द्रयवक्वाथो हिंगुसौवर्चलान्वित:॥ (बं. से. शूल. १७; शा. सं. २.२. ९९)
शुल शुण्ठीतिलगुडै: कल्कं दुग्धेन सह योजयेत्॥ परिणामभवं शूलमामवातं च नाशयेत्॥ (शा. सं. २.५. १८)
शुल नागरशोभाञ्जनयो: क्वाथ: शूलं विनाशयेत् त्रिदिनात्॥ मुनितरुवल्कक्वाथस्तद्वत् पटुरामठप्रतीवाप:॥ (वै. म्. ८. २१)
ह्रद्रोग नागरं वा पिबेदुष्णं कषायं चाग्निवर्धनम्॥ कासश्वासनिलहरं शूलहद्रोगनाशनम्॥ (वृ. मा. ३१. ४)
गुल्म पिबेत् त्रिवृन्नागरं वा सगुडां वा हरीतकीम्॥ (सु. उ. ४२. ६२)
गुल्म नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च। तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत्॥ वातगुल्ममुदावर्त योनिशूलं च नाशयेत्॥ (च. चि. ५. १९-९२)
उदर नागराघं यमकम् (वृ. मा. ३७. २९-३०)
शोथ तुल्यगुडां वा शुण्ठी पुनर्नवाकषायानुपानाम्॥ (अ. सं. चि. १९.३)
हिक्काश्वास सौवर्चलं नागरं च भार्गी द्विशर्करायुताम्। उष्णाम्बुना पिबेदेतद् हिक्काश्वासविकारनुत॥ (च. चि. १७. १०९)
हिक्काश्वास शुण्ठीतोये साधितं क्षीरमाजं तद्वत पीतं शर्करासंयुतं वा॥ (सु. उ. ५०. २२)
तुल्यं गुडं नागरञ्च भक्षयेन्नावयेत् वा॥ (अ. ह्र. चि. ४. ४६)
मधुकं मधुसंयुक्त पिप्पली शर्करान्विता। नागरं गुडसंयुक्तं हिक्काघ्नं नावनत्रयम्॥ (च. द. हिक्काश्वास. ४)
शुण्ठीभार्गीकृत: क्वाथ: कसनश्वसनाहिराट। (वै. जी. ३. १३)
शुण्ठीकणासिताधात्रीरेणु: क्षौद्रेण मिश्रित:। हिक्कां हन्ति समालीढ: सक्षौद्र. पिच्छभस्म वा॥ (वै. म. ३. २५)
कास खादेद् गुडं नागरपिप्पलीभ्यां द्राक्षां च सर्पिर्मधुनऽबलिहयात्॥ (सु. उ. ५२. १७)
पुराणगुडतैलाभ्यां चूर्णितान्यवलेहयेत्। तद्वत सकृष्णां शुण्ठीञ्च सभार्गी तद्वदेव च॥ (अ. ह्र. चि. ३. १५)
मदात्यय सनागराभि: सर्वाभिर्जलं वा श्रृतशीतलम्॥ एतदेव च पानीयं सर्वत्रापि मदात्यये॥ (च. चि. २४. १६६-६७)
वातव्याधी शुण्ठीगन्धर्वबीजाभ्यां पिष्टाभ्यां पायसं कृतम्। भक्षितं कटिशूलं च गृध्रसी हन्त्यसंशयम्॥ (बृ. मा. २२. ५४; बं से वातव्याधि. ५९२)
वातव्याधी शुण्ठीकुटजबीजाग्निचूर्ण कोष्णाम्बु कुक्षिगे॥ (भा. प्र. चि. २४. २४९)
वातव्याधी शुण्ठी पिप्पल्यूषणं दीप्यकञ्च सिन्धूद्भूतं चेति सर्वे पृथग वा। तद्रूपं वा सूक्ष्मचूर्णीकृतं वा जृम्भारम्भस्तम्भकृत स्यात्तदेव॥ (भा. प्र. चि. २४. २१)
वातव्याधी सर्पिस्तैलं गुडं शुक्तं पञ्चमं विश्वभेषजम्॥ पीतमेतत् भवेत् सघस्तर्पणं कटिशूलनुत्। न हि चैततसमं किञ्चिन्निरामे कटिमारुत॥ (भा. प्र. चि. २६. ५९)
आमवात शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथ: प्रात: प्रातर्निषेवित:। सामे वाते कटीशूले पाचनो रुग्विनाशन:॥ यवक्षारसमायुक्तो मूत्रकृच्छ्रविनाशन:॥ (वृ. मा २५. ७)
आमवात महौषधगुडूच्योस्तु क्वाथं पिप्पलिसंयुतम्॥ पिबेदामे सरुक्शूले कटीशूले विशेषत:॥ (वृ. मा. २५. ९; भा. प्र. चि. २६. ५६)
आमवात कर्ष नागरचूर्णस्य काञ्जिकेन पिबेत् सदा। आमवातप्रशमनं कफवातहरं परम्। (वृ. मा. २५. १२; भा. प्र. चि. २६. ४८)
आमवात शुण्ठीघृतम्॥ (वृ.मा. २५ ४१-४२, ४८; भा. प्र. चि. २६ ८०-८३)
आमवात शुण्ठीकल्कं विनिक्षिप्य रसैरेण्डमूलजै:। विपचेत् पुटपाकेन तद्रस: क्षौद्रसंयुत:। आमवातसमुदभूतां पीडां जयति दुस्तराम्॥ (शा. सं २.१. ४०)
आमवात रास्नाकषायपरिपीतमथ श्र्वदंष्ट्राक्वाथेन वाऽमृतलताक्वथनेन वापि। विश्वौषधं हरति पादकटीविभागादासक्थिजानुजघनस्थलजा: रुजश्र्च॥ (चि. क. ३२४)
श्लीपद महौषधविपक्वेन पयसा चान्नमादिशेत्॥ (बं. से. श्र्लीपद. ११)
अशमरी नागरवरुणकगोक्षुरपाषाणभेदकपोतवंकज: क्वाथ:। गुडयावशूकमिश्र: पीतो हन्त्यश्मरीमुग्राम्॥ (वृ. मा. ३४. २३)
मुखरोग स्वर्जिकानागरक्षौद्रे: क्वाथो गण्डूष इष्यते। गुडूचीनिम्बकल्कोत्थो मधुतैलसमन्वित:॥ (अ. ह्र. उ. २२ ७८)
कर्णरोग (बाधिर्यप्रणद्य) गुडनागरतोयेन नस्यं स्यादुभयोरपि। (वृ. मा. ५९. २७)
नेत्ररोग शुण्ठीनिम्बलै: पिण्ड: सुखोष्णै: स्वल्पसैन्धवै:। धार्यश्र्चक्षुषि संक्षेपाच्छोफकण्डूव्य्थापह:॥ (वृ. मा. ६१. २४)
शिरोरोग नागरकल्कविमिश्रं क्षीरं नस्येन योजितं पुंसाम। नानादोषोदभूतां शिरोरुजां हन्ति तीव्रतराम्॥ (च. द. ६०. २३)
नावनं सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा॥ भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च॥ (वृ. मा. ६२. ३३)
गुडनागरकल्कस्य नस्यं मस्तकशूलनुत् (भा. प्र. चि. ६२. ३३)
स्तन्यशोधन पाययेताथवा स्तन्यशुद्दये रोहिणीश्रृतम्। अमृतासप्तपर्णत्वक्क्वाथं चैव सनागरम्॥ किराततिक्तकक्वाथं श्लोकपादेरितान पिबेत्। त्रीनेतान् स्तन्यशुद्दयर्थमिति सामन्यमेषजम॥ (च. चि. ३० २६२-६२)
क्षतक्षीण ……………………कल्पोऽयं शुण्ठीमधुकयोस्तथा॥ (छ. चि. ११. ९२)
कामला सशर्करा कामलिनां त्रिभण्डी हिता गवाक्षी सगुडा च शुण्ठी॥ (सु. उ. ४४. ३०)
विसूचिका बिल्वनागरनि: क्वाथ् हन्याच्छर्दि विसूचिकाम् (भा. प्र. चि. ६. ११२)
वृश्चिकविष नागरं वारिणा घृष्टं नराणां नस्यकर्मणि॥ विषं वृक्ष्चिकदष्टानां हरेदेकं प्रभावत:॥ (ग. नि. ७. ५.६)
Classical Verse From Nighantu
6 verses
Source Varga Verse
कैयदेवनिघण्टु ओषधिवर्ग शुण्ठी महौषधं विश्वमौषधं विश्वभेषजम् | नागरं कटुभद्रञ्च राहुच्छत्रं कटूत्कटम् ||११५१|| आर्दकेति आर्द्र शुण्ठी नामः | नागरं मधुरं पाके स्निग्धोष्णं कटुकं लघु | रुच्यं मलानां सङ्ग्राहि हृद्यं वायोर्विबन्धनुत् ||११५२|| दीपनं पाचनं वृष्यं स्वर्यं वातकफापहम् | निहन्ति शूलहृद्रोगशोफार्शःश्लीपदोदरम् ||११५३|| आनाहश्वासकासामवमीहिध्मामपितलम् | कटूष्णं दीपनं वृष्यं रुच्यमार्द्रकनागरम् ||११५४|| श्वासकासवमिहिक्कावातश्लेष्मविबन्धनुत् |११५५| कटुभद्रं शृङ्गवेरमार्द्रकं कटुकन्दकम् ||११५५|| तत्तुल्यमार्द्रकं विद्यात् सुतीक्ष्णं भेदनं गुरु | पाचनं रोचनं वृष्यं कटूष्णं वह्निदीपनम् ||११५६|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलजित् | अङ्कुरं शृङ्गवेरस्य रक्तजित् श्लेष्मवातहा ||११५७|| अव्यक्तरसवीर्यत्वात् परमं तु कफापहम् | काञ्जिकार्द्रं सलवणं दीपनं पाचनं परम् ||११५८|| वातश्लेष्मविबन्धघ्नं विशेषादामवातनुत् | रोचनं दीपनं चापि शोफदोषहरं परम् ||११५९|| वातप्रकोपशमनं हर्षणं लवणार्द्रकम् | भक्षणं लवणार्द्रस्य हृद्यं वह्निप्रदीपनम् ||११६०|| भोजनाग्रे सदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् | वातश्लेष्महरं रुच्यं दीपनं पाचनं परम् ||११६१|| निम्बुकस्य रसे क्षिप्तमार्द्रकं मुखशोधनम् |११६२|
धन्वन्तरिनिघण्टु शतपुष्पादिवर्ग शुण्ठी महौषधं विश्वं नागरं विश्वभेषजम् | विश्वौषधं शृङ्गबेरं कटुभद्रं तथाऽऽर्द्रकम् ||८७|| स्निग्धोष्णा कटुका शुण्ठी वृष्या शोफकफारुचीन् | हन्ति वातोदरश्वासपाण्डुश्लीपदनाशिनी ||८८|| आर्द्रकं गुल्ममूलं च मूलजं कन्दलं वरम् | शृङ्गबेरं महीजं च सैकतेष्टमनूपजम् ||८९|| आपाकशाकमर्द्राख्यं राहुच्छत्रं सुशाककम् | शार्ङ्गं स्यदार्द्रशाकं च सच्छाकं मुनिभूह्वयम् ||९०|| कटूष्णामार्द्रकं हृद्यं विपाके शीतलं लघु | दीपनं रुचिदं शोफकफकण्ठामयापहम् ||९१|| कफानिलहरं स्वर्यं विबन्धानाहशूलजित् | कटूष्णं रोचनं वृष्यं हृद्यं चैवाऽऽर्द्रकं स्मृतम् ||९२||
भावप्रकाशनिघण्टु हरीतक्यादिवर्ग शुण्ठी विश्वा च विश्वञ्च नागरं विश्वभेषजम् | ऊषणं कटुभद्रञ्च शृङ्गवेरं महौषधम् ||४१|| शुण्ठी रुच्यामवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः | स्निग्धोष्णा मधुरा पाके कफवातविबन्धनुत् ||४२|| वृष्या स्वर्या वमिश्वासशूलकासहृदामयान् | हन्ति श्लीपदशोथार्श आनाहोदरमारुतान् ||४३|| आग्नेयगुणभूयिष्ठं तोयांशपरिशोषि यत् | संगृह्णाति मलं तत्तु ग्राहि शुण्ठ्यादयो यथा ||४४|| विबन्धभेदिनी या तु सा कथं ग्राहिणी भवेत् | शक्तिर्विबन्धभेदे स्याद्यतो न मलपातनो ||४५|| आर्द्रकं शृङ्गवेरं स्यात्कटुभद्रं तथार्द्रिका | आर्द्रिका भेदिनी गुर्वी तीक्ष्णोष्णा दीपनी मता | कटुका मधुरा पाके रूक्षा वातकफापहा | ये गुणाः कथिताः शुण्ठ्यास्तेऽपि सन्त्यार्द्रकेऽखिलाः ||४६|| भोजनाग्रे सदा पथ्यं लवणार्द्रकभक्षणम् | अग्निसन्दीपनं रुच्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् ||४७|| कुष्ठपाण्ड्वामये कृच्छ्रे रक्तपित्ते व्रणे ज्वरे | दाहे निदाघशरदोर्नैव पूजितमार्द्रकम् ||४८||
मदनपालनिघण्टु शुण्ठ्यादिवर्ग शुण्ठी विश्वौषधं विश्वं कटुभद्रं कटूत्कटम् | महौषधं शृङ्गवेरं नागरं विश्वभेषजम् ||२|| शुण्ठी रुच्याऽऽमवातघ्नी पाचनी कटुका लघुः | स्निग्धोष्णमधु पाके कफवातविबन्धनुत् ||३|| वृष्या स्वर्या वमिश्वासकासशूलहृदामयान् | हन्ति श्लीपदशोफार्शानाहोदरमारुतान् ||४|| आर्द्रकं शृङ्गवेरं तन्महौषधमुदाहृतम् | आर्द्रकं नागरगुणं भेदनं दीपनं गुरु ||५|| कटूष्णं दीपनं वृष्यं रुच्यमार्दकनागरम् | श्वासकासवमीहिक्कवातश्लेष्मविबन्धनुत् ||६|| पाचनं रोचनं वृष्यं कटूष्णं वह्निदीपनम् | वातप्रकोपशमनं पाचनं शोथहृत्परम् ||७|| भोजनादौ सदा पथ्यं जिह्वाकण्ठविशोधनम् | अव्यक्तरसवीर्यत्वात्तत्परं तु कफापहम् ||८|| काञ्जिकार्द्रं सलवणं दीपनं पाचनं परम् | वातप्रकोपशमनं हर्षणं लवणार्द्रकम् ||९||
राजनिघण्टु पिप्पल्यादिवर्ग शुण्ठी महौषधं विश्वं नागरं विश्वभेषजम् | विश्वौषधं कटुग्रन्थि कटुभद्रं कटूषणम् ||२४|| सौपर्णं शृङ्गवेरञ्च कफारिश्चार्द्रकं स्मृतम् | शोषणं नागराह्वं च विज्ञेयं षोडशाह्वयम् ||२५|| शुण्ठी कटूष्णा स्निग्धा च कफशोफानिलापहा | शूलबद्धोदराध्मानश्वासश्लीपदहारिणी ||२६|| आर्द्रकं गुल्ममूलं च मूलजं कन्दलं वरम् | शृङ्गवेरं महीजं च सैकतेष्टमनूपजम् ||२७|| अपाकशाकं चाऽऽर्द्राख्यं राहुच्छत्रं सुशाककम् | शार्ङ्गं स्यादार्द्रशाकश्च सुशाकं मुनिभूह्वयम् ||२८|| कटूष्णमार्द्रकं हृद्यं विपाके शीतलं लघु | दीपनं रुचिदं शोफकफकण्ठामयापहम् ||२९||
सोढलनिघण्टु शतपुष्पादिवर्ग शुण्ठ्यां महौषधं विश्वं नागरं विश्वभेषजम् | कटुभङ्गमवाक्छत्रं शृङ्गवेरं तथार्द्रकम् ||३४०||